Bilişsel esneklik kişinin hayatında karşılaştığı durumlar karşısında farklı seçeneklerinin de olduğunu fark edebilmesi, bu seçenekleri de göz önünde bulundurarak gerekirse başlangıçtaki düşüncesini değiştirebilmesi, karar verdiği seçenek doğrultusunda davranışlarda bulunabilmesi, bilişsel süreçlerini koşullara uyum sağlayabilmek için düzenleyebilme becerisi ve esnekliği sağlayabilecek yeterliklere sahip olduğuna dair bir inancının bulunmasıdır
Bilişsel esnekliğe sahip olan bir birey daha önceki koşullarda etkili olduğunu gözlemlediği fakat yeni süreçte etkili olmayacağı anlaşılan yöntemleri ısrarla tekrarlayarak sorunu çözmeye çalışmak yerine yeni yöntemlere başvurmaktadır. Bilişsel esnekliği yüksek kişilerin psikolojik olarak daha sağlıklı oldukları gözlenirken düşük olanlarda daha fazla bozukluk bulunmuştur. Özellikle travma sonrası stres bozukluğu, problem odaklı başa çıkma becerilerinde sorunlar, depresyon ve anksiyete, özyeterlik sorunları, obsesif kompulsif bozukluk, akılcı olmayan inançlar ve psikolojik semptomlarla (Gündüz 2013) ilişkili olduğu görülmektedir.
Bilişsel esnekliği yüksek olan kişiler zor durumları kontrol edilebilir olarak algılarlar, bu durumlarla ilgili birden çok çözüm üretme yeteneğine sahiptirler. Kendilerini zorlayan ve dengesizleştiren düşünceleri uyumlu olanlarla değiştirebilirler. Karşılarına çıkan zorlukları bir tehdit değil de bir gelişim fırsatı olarak algılarlar. Genel olarak daha atılgan, girişimci, sorumluluk sahibi, özgüvenli, değişikliklere açık ve daha uyumlu kişiler olurlar.
Bilişsel esneklik, iş hayatında çalışanların karar alma ve uygulama eylemlerini temelinden etkilemektedir. Bilişsel esneklik bakımından katı (zayıf) kişiler, çözüm yolları bulmada ve oluşturmada yetersiz kalır ve çoğunlukla tek bir çözüme odaklanıp alternatif üretemez. Bilişsel esnekliği akıcı (gelişkin) insanlar, seçeneklerin daha çok farkındadır. Ortaya çıkan her yeni duruma uyum sağlama ihtimalleri, bilişsel esnekliği katı kişilere göre daha fazladır. Bilişsel esneklik becerisi gelişkin kişiler, iletişim becerileri bakımından da diğerlerine göre daha başarılıdır. Alışılmadık durumlarla karşılaştıklarında iletişim kurmanın farklı yolları denemeye ve gereklilikler noktasında uyum sağlamaya daha isteklidirler. Ayrıca bu kişiler, yaşadıklarını daha doğru anlamlandırdıkları için sorumluluklarının da bilincinde insanlardır.
Bilişsel esnekliğin yüksek olması bir görevi tamamlayıp diğerine geçiş yapmayı ve aynı anda pek çok kavram hakkında düşünebilmeyi mümkün kılar. Bilişsel açıdan esnek biri daha hızlı öğrenirken, sorunları daha yaratıcı biçimde çözebilir. Böylece hem eğitim sürecinde hem de iş hayatında, karşısına çıkacak yeni durumlara kolay uyum sağlar ve çözüm yollarına ulaşır.
Çözüm üretebilmek, seçeneklerin farkında olmak, esnek olmak, iletişim yollarını açık ve çeşitli tutmak ; kişiler arası ilişkilerin düzenlenmesinde de çok önemli bir rol oynadığından bilişsel esnekliğin yüksek olması ilişkilerin de olumlu yönde ilerlmesine önemli katkı sağlar.
Bilişsel Esnekliği arttıracak etkinlikler:
Beynin pek çok bölgesini aynı anda harekete geçiren okuma eylemi;
Farkındalık meditasyonu;
Düzenli egzersiz;
Uyku-özellikle yaratıcılığın arttığı REM uykusu;
Sağlıklı beslenme;
Oyun oynama;
Yeni deneyimler kazanmak,
Duygusal zekayı geliştirmek
Mola vermek
Beyin doğru çalışabilmek için kesinti sürelerine ihtiyaç duyuyor. Bir konu üzerine çalışırken, mola vermeden geçirilen uzun saatler, beynin potansiyelini kullanamamaya sebep oluyor. Bu da bilişsel esnekliğe olumsuz yansıyor.